ปริศนาถูกไข ปลาตายเพราะมูลโค-กระบือเป็นแหล่งกำเนิดมลพิษสำคัญที่ส่งผลต่อคุณภาพน้ำในแม่น้ำลาง อ.ปางมะผ้า จ.แม่ฮ่องสอน โดยเฉพาะช่วงหน้าแล้ง ทำให้แอมโมเนียเพิ่มขึ้น ออกซิเจนลดลง น้ำขุ่น และเชื้อแบคทีเรียสูงส่งผลให้ปลาพลวงหินเกิดความเครียดและตายในที่สุด 

        

เมื่อวันที่ 18 พฤษภาคม 2569 เวลา 09.10 น.รองศาสตราจารย์ ดร.อภันันท์ สุวรรณรักษ์ คณบดี มหาวิทยาลัยแม่โจ้ เปิดเผยว่า จากการเดินทาง ไปเยี่ยมแม่ฮ่องสอนมาเมื่ออาทิตย์ที่ผ่านมา ตามรอยสำนักข่าวที่ออกข่าวกันมา เกี่ยวกับปลาในน้ำลางตายปริศนา เป็นจำนวนมาก ที่ อ.ปางมะผ้า จ.แม่ฮ่องสอน เมื่อหลายอย่างที่เห็นคือปลายทางแต่ต้นทางคือวัว-ควายที่ชาวบ้านเลี้ยงเพื่อเป็นอาชีพ เป็นเงินออมของครอบครัว ที่เกือบทุกบ้านเลี้ยงกันในต้นน้ำแม่แพม และลุ่มต้นน้ำลาง

        

ได้คลายข้อสงสัยไปได้บางส่วน ด้วยความสัมพันธ์ระหว่างการเลี้ยงโค–กระบือแบบปล่อยในพื้นที่ต้นน้ำ กับผลกระทบต่อคุณภาพน้ำและการตายของปลาพลวงหินในแม่น้ำลาง อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน โดยเชื่อมโยงข้อมูลจำนวนสัตว์เลี้ยง ปริมาณมูลสัตว์ ผลตรวจคุณภาพน้ำจากหน่วยงานราชการ และกลไกทางนิเวศวิทยาของลำน้ำเข้าด้วยกัน

โดยจากข้อมูลของผู้ใหญ่บ้านพบว่าพื้นที่มีโคและกระบือรวมประมาณ 2,801 ตัว ซึ่งเลี้ยงแบบปล่อยตามธรรมชาติ และสามารถเข้าถึงลำธารได้โดยตรง โดยสัตว์ประมาณ 40–50% หรือมากกว่านั้นได้ลงดื่มน้ำหรือแช่น้ำในลำธาร ขณะที่จุดเลี้ยงส่วนใหญ่อยู่ห่างจากลำธารเพียง 0–10 เมตร ทำให้มูลสัตว์และปัสสาวะมีโอกาสไหลลงสู่ลำน้ำสูง โดยคาดว่ามูลสัตว์รวมมีปริมาณประมาณ 37.7 ตันต่อวัน และมีมูลที่เข้าสู่บริเวณลำธารโดยตรงประมาณ 15–19 ตันต่อวัน

          

กระบวนการย่อยสลายอินทรียวัตถุจากมูลสัตว์โดยจุลินทรีย์ ทำให้เกิดการสะสมของไนโตรเจนและเปลี่ยนรูปเป็นแอมโม เนีย (NH₃) ซึ่งเป็นสารที่มีความเป็นพิษต่อปลา โดยเฉพาะในสภาพน้ำที่มีค่า pH สูงและอุณหภูมิสูงในช่วงหน้าแล้ง ผลตรวจคุณภาพน้ำในพื้นที่พบว่าค่า pH สูงถึง 8.64–9.60 และมีค่า BOD บางจุดสูงเกินมาตรฐานน้ำผิวดินประเภทที่ 3 ขณะที่ค่า fecal coliform สูงถึง 11,000 MPN/100 ml ซึ่งสะท้อนถึงการปนเปื้อนจากมูลสัตว์อย่างชัดเจน แม้ไม่พบสารกำจัดศัตรูพืชและโลหะหนักในระดับผิดปกติ

นอกจากนั้นกลไกผลกระทบต่อระบบนิเวศน้ำ ได้แก่ การเพิ่มขึ้นของแอมโมเนีย การลดลงของออกซิเจนละลายน้ำ (DO) การเพิ่มของตะกอน ความขุ่น และแบคทีเรียจากอุจจาระ ซึ่งส่งผลให้ปลาพลวงเกิดความเครียด หายใจลำบาก ว่ายน้ำผิดปกติ และมีความเสี่ยงต่อการตายสูง โดยเฉพาะในช่วงหน้าแล้งที่ปริมาณน้ำลดลง น้ำไหลช้า และเกิดการสะสมของมลพิษในวังน้ำลึก 

นอกจากนี้ พบว่าช่วงหน้าแล้งเป็นช่วงที่มีความเสี่ยงสูงสุดต่อการเกิด NH₃ toxicity และการลดลงของ DO ขณะที่ฤดูฝนแม้จะมีการชะล้างตะกอนและเชื้อโรคสูง แต่การเจือจางของน้ำช่วยลดความเข้มข้นของแอมโมเนียได้บางส่วน

         

โดยสรุป การเลี้ยงโค–กระบือในพื้นที่ต้นน้ำ หากไม่มีระบบจัดการมูลสัตว์และแนวกันชนริมลำธาร อาจเป็นปัจจัยสำคัญที่ส่งผลต่อคุณภาพน้ำ การเสื่อมโทรมของระบบนิเวศลำน้ำ และความเสี่ยงต่อการตายของปลาพลวงในแม่น้ำลางได้อย่างมีนัยสำคัญ ทั้งในระดับเฉียบพลันและระยะยาว