เมื่อเอ่ยถึง วัดประทุมคณาวาส จังหวัดสมุทรสงคราม นอกจากจะเป็นวัดเก่าแก่ริมแม่น้ำแม่กลองแล้ว ยังมีเรื่องราวทางประวัติศาสตร์และสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ผูกพันกับวิถีชีวิตของชาวบ้านมาอย่างยาวนาน หนึ่งในนั้นคือ “หลวงพ่อสาน” พระพุทธรูปสำคัญซึ่งเป็นพระประธานเก่าของอุโบสถหลังเดิม

    พระครูธรรมธรไพบูลย์ ญาณวิปุโล เจ้าอาวาสวัดประทุมคณาวาส เปิดเผยว่า อุโบสถหลังเก่าของวัดสร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2400 ตรงกับสมัยรัชกาลที่ 3 โดย “หลวงพ่อสาน” เป็นพระประธานประจำอุโบสถ มีขนาดหน้าตักประมาณ 31 นิ้ว สูงประมาณ 45 นิ้ว สร้างด้วยไม้ตอกสาน (ไม้ไฝ่ ) เป็นโครงพระพุทธรูป ก่อนลงรักปิดทอง สะท้อนภูมิปัญญาช่างโบราณที่ยังคงได้รับการอนุรักษ์มาจนถึงปัจจุบัน

   ตามประวัติเล่าว่า ในอดีตพระพุทธรูปในลักษณะเดียวกันมีอยู่ 2 องค์ องค์หนึ่งประดิษฐานอยู่ที่วัดประทุมคณาวาส จังหวัดสมุทรสงครามแห่งนี้ และอีกองค์อยู่ที่วัดเกาะศาลพระ จังหวัดราชบุรี นอกจากนี้ที่บริเวณซุ้มพระอุโบสถยังเป็นที่ประดิษฐาน “พลวงพ่อพระร่วงเจ้า” พระพุทธรูปทรงเครื่องสมัยสุโขทัย เป็นที่เคารพสักการะของชาวบ้าน โดยเฉพาะชาวประมงในพื้นที่

พระครูธรรมธรไพบูลย์ กล่าวว่า ที่ผ่านมา “หลวงพ่อสาน” ได้รับการดูแลรักษาอย่างดี โดยอดีตเจ้าอาวาส พระครูอุดมสมุทรคุณ ได้เก็บรักษาไว้ในที่ปลอดภัย เนื่องจากเป็นโบราณวัตถุที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์ โดยแนวทางการอนุรักษ์ยังสอดคล้องกับพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 เมื่อครั้งเสด็จพระราชดำเนินมายังวัดประทุมคณาวาส เมื่อวันที่ 7 มิถุนายน 2523 ที่ทรงมีพระราชดำรัสในทำนองว่า “ของดีต้องรักษาให้ดี”

  ปัจจุบัน วัดอยู่ระหว่างการบูรณะปฏิสังขรณ์อุโบสถ และเมื่อการบูรณะแล้วเสร็จ มีแผนจะประกอบพิธีอัญเชิญ “หลวงพ่อสาน” กลับมาประดิษฐานภายในอุโบสถอีกครั้ง เพื่อเปิดโอกาสให้ประชาชนและนักท่องเที่ยวได้เข้ากราบสักการะ พร้อมเรียนรู้เรื่องราวพระพุทธรูปเก่าแก่ที่อยู่คู่กับวัดมาอย่างยาวนาน

   ขณะเดียวกัน บริเวณด้านหน้าวัดริมแม่น้ำแม่กลอง ยังมีสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่สะท้อนความผูกพันระหว่างศาสนากับวิถีชีวิตของชุมชน ได้แก่ “พระพุทธโคดม” และ “เจ้าแม่กวนอิม” ซึ่งประดิษฐานอยู่คนละด้านของบริเวณหน้าวัด

สำหรับ “เจ้าแม่กวนอิม” มีที่มาจากแนวคิดของ พระครูอุดมสมุทรคุณ หรือที่ชาวบ้านมักเรียกกัน “อาจารย์ดม” อดีตเจ้าอาวาสเช่นกัน ที่มองเห็นวิถีชีวิตของชาวบ้านซึ่งประกอบอาชีพประมง ต้องออกเรือไปทำมาหากินกลางทะเล จึงต้องการสร้างสิ่งยึดเหนี่ยวทางจิตใจให้ชาวประมงได้กราบไหว้ขอพรก่อนออกเรือ โดยเจ้าแม่กวนอิมองค์ดังกล่าวสร้างจากหินหยกและหันพระพักตร์ไปทางทะเล เพื่อเป็นสิริมงคลและเป็นที่พึ่งทางใจแก่ผู้ประกอบอาชีพประมง