วันที่ 3 มีนาคม  2569 เวลา 08.00 ที่วัดพระงาม พระอารามหลวง ต.พระปฐมเจดีย์  อ.เมืองนครปฐม จ.นครปฐม นางสาวอโรชา นันทมนตรี ผู้ว่าราชการจังหวัดนครปฐม เป็นประธานนำพุทธศาสนิกชนร่วมกิจกรรมอนุรักษ์ฟื้นฟูประเพณีตักบาตรข้าวหลาม ชุมชนวัดพระงาม  เนื่องในวันมาฆบูชา วันสำคัญทางพระพุทธศาสนา โดยมีหัวหน้าส่วนราชการ และประชาชนร่วมกิจกรรมตักบาตรข้าวหลาม เนื่องในวันมาฆบูชา ประจำปี 2569  

 

การจัดงานในครั้งนี้ เป็นการร่วมมือกันระหว่าง บ้าน วัด โรงเรียน หรือ บวร ซึ่งจะจัดขึ้นในวันสำคัญทางพระพุทธศาสนาเท่านั้น ( วันมาฆบูชา วันวิสาขบูชา และวันอาสาฬหบูชา) โดยพระสงฆ์จำพรรษากาลวัดพระงาม พระอารามหลวง เท่านั้น ซึ่งชุมชนพระงาม ถือเป็นต้นกำเนิดของข้าวหลามในจังหวัดนครปฐม เพราะมีชาวบ้านทำกันทุกหลังคาเรือน แต่ปัจจุบันอาชีพนี้กำลังสูญหายไปตามเหตุปัจจัยต่างๆ 

สำหรับประวัติข้าวหลามนครปฐม ยังไม่ทราบประวัติที่แน่นอน แต่น่าจะมีก่อนสมัยรัชกาลที่ 5 เนื่องจากภาพถ่ายเมื่อคราวพระองค์เสด็จมานครปฐม ผ่านบริเวณสถานีรถไฟ ในภาพมีคนขายข้าวหลามสองข้างทาง แต่เดิมชาวบ้านมีอาชีพทำนาเป็นหลักจะมีการทำข้าวหลามปีละครั้ง ช่วงหลัง 3 ค่ำเดือน 3 จนถึงเดือน 4 (กุมภาพันธ์-มีนาคม) ต่อมามีผู้นำข้าวหลามมาขายเป็นอาชีพจึงมีการขายตลอดทั้งปี 

 

ประกอบกับจังหวัดนครปฐม ตั้งอยู่ในเส้นทางระหว่างกรุงเทพฯ กับภาคใต้ ผู้คนสัญจรรถไฟจำนวนมาก ข้าวหลามเร่ นำโดยแม่ทรัพย์ ยายหมาและยายเพาจึงเป็นที่ต้องการของคนที่รอรถไฟ ตลาดข้าวหลาม  จึงถือกำเนิดขึ้น 

ในปี พ.ศ.2503 ข้าวหลามเสวย ยุคทองข้าวหลามนครปฐม นายพล วงศาโรจน์ ผู้ว่าราชการจังหวัดนครปฐม และ นายสว่าง แก้ววิจิตร นายกเทศมนตรีนครนครปฐม ในสมัยนั้นขอให้แม่ทรัพย์จากชุมชนพระงามสาธิตการทำข้าวหลามถวายในหลวงรัชกาลที่ 9 คราวเสด็จพระราชวังสนามจันทร์ พร้อมด้วยพระราชอาคันตุกะ ทำให้ชื่อเสียงของข้าวหลามนครปฐม ได้แพร่หลายออกไปมากขึ้น และกลายเป็นที่มาของคำว่า “ข้าวหลามเสวย” 

 

เมื่อมีการตัดถนนพระรามที่ 2 กรุงเทพฯ - สมุทรสงคราม ทำให้การสัญจรลงภาคใต้ไม่ผ่านตัวเมืองนครปฐม ผนวกกับขาดจุดจำหน่ายและต้นทุนการผลิตสูงขึ้น ทำให้อาชีพทำข้าวหลามซบเชาลง  

 

ต่อมาในปี พ.ศ.2533 การเกิดขึ้นของ ชมรมข้าวหลามพระงาม พระครูประภัทรธรรมาทร ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดพระงามมีความกังวลว่า การทำข้าวหลาม จะเสื่อมลงไปเรื่อยๆ จนหายไปจากคำขวัญจังหวัด เหมือนผ้าดำดี ของนครชัยศรี จึงสนับสนุนให้เกิดความร่วมมือของหลายฝ่าย ทั้งวัด สถาบันการศึกษาและผู้ประกอบการ เป็นผลให้เกิด ชมรมข้าวหลามพระงาม และปี พ.ศ.2547 พัฒนาการชมรมข้าวหลามนครปฐม ผู้ว่าราชการจังหวัดนครปฐม ได้จัดประชุมหารือกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง อนุรักษ์ฟื้นฟูอาชีพข้าวหลาม ร่วมกับกระทรวงสาธารณสุขส่งเสริมรับรองคุณภาพข้าวหลามให้ปลอดภัยถูกหลักอนามัย โดยมี นายองอาจ โตอดิเทพ เป็นประธานชมรมข้าวหลามนครปฐม คนแรก