แต่สำหรับชาวสวน ระดับ “อยู่ได้” ต้องไม่ต่ำกว่า 10 บาทต่อลูก และแม้ในช่วงผลผลิตล้นตลาดก็ไม่ควรต่ำกว่า 5 บาท เพราะต้นทุนเฉลี่ยอยู่ที่ 4-5 บาทต่อลูก โดยเฉพาะค่าแรงที่ลดไม่ได้ การขายที่ 2-3 บาทจึงเท่ากับขาดทุนทันที หลายสวนต้องกู้เงินหมุนเวียน แบกภาระหนี้สะสม

ภาพซ้ำที่เกษตรกรไทยเผชิญคือ “ปลูกได้ แต่ขายไม่ได้ราคา” การค้าภายในประเทศยังพึ่งพาพ่อค้าคนกลางหรือล้งเป็นหลัก ทำให้ผู้ผลิตขาดอำนาจต่อรอง เมื่อผลผลิตออกพร้อมกันหลายพื้นที่จะเกิดภาวะล้นตลาดระยะสั้น ราคาหน้าสวนจึงถูกกดลงง่าย ขณะที่ข้อมูลราคาขาดความโปร่งใส ชาวสวนเข้าถึงข้อมูลตลาดที่แท้จริงได้ไม่เท่าเทียม

บทเรียนจากวิกฤตครั้งนี้ชี้ว่า เมื่ออำนาจต่อรองกระจุกในมือผู้ซื้อไม่กี่ราย ราคาจึงถูกกำหนดจากปลายทาง ต้นทางที่รับความเสี่ยงทั้งต้นทุน สภาพอากาศ และความผันผวน กลับไม่มีส่วนร่วมกำหนดทิศทางราคา แม้ปลายทางเติบโตและส่งออกคึกคัก แต่รายได้ไม่ไหลกลับอย่างเป็นธรรม

นอกจากปัญหาราคา ชาวสวนยังเรียกร้องรัฐตรวจสอบธุรกิจที่อาจขาดความโปร่งใส ทั้งการสวมนอมินี การรวมศูนย์ผ่านเครือข่ายนายหน้า และพฤติกรรมกดราคารับซื้อ พร้อมผลักดันมาตรการยกระดับคุณภาพ เพื่อรักษาภาพลักษณ์มะพร้าวน้ำหอมไทยในตลาดโลก ไม่ให้ปัญหามาตรฐานบั่นทอนความเชื่อมั่นระยะยาว

ข้อเสนอสำคัญที่จะยื่นต่อรัฐมนตรีเกษตรฯ คือการแก้ระเบียบและกฎหมาย เพื่อบรรจุมะพร้าวน้ำหอมเป็น “พืชเศรษฐกิจ” ปัจจุบันยังไม่ได้รับสถานะดังกล่าว ทำให้รัฐไม่สามารถใช้มาตรการประกันราคาและชดเชยได้เช่นเดียวกับพืชหลักอย่าง ข้าว, มันสำปะหลัง และปาล์มน้ำมัน

“คนที่แบกรับต้นทุนทั้งหมดคือชาวสวน ตั้งแต่ลงแรงวันแรกถึงวันเก็บเกี่ยว หากระบบยังไม่เป็นธรรม ต่อให้ปลายทางรุ่งเรืองเพียงใด ต้นทางก็จะร่วงโรยซ้ำแล้วซ้ำเล่า” นายชัยยันต์ย้ำ พร้อมเตือนว่า หากไม่มีการแก้ไขอย่างจริงจัง อาชีพสวนมะพร้าวอาจไม่สามารถดึงคนรุ่นใหม่มาสานต่อได้ และวิกฤตราคาลูกละ 2 บาท อาจไม่ใช่ครั้งสุดท้ายที่เกษตรกรต้องเผชิญ.